خشایارشا

حدود ۵۱۸ پ.م. پسر داریوش و آتوسا زاده شد. بر برادر بزرگ‌ترش آرتوبرزن برگزیده شد (هرودوت ۷.۲–۳) و خود در کتیبهٔ XPf می‌گوید پدرش او را «بزرگ‌ترین پس از خود» کرد. پیش از شاهی، شواهد بابلی او را ولیعهدی با اقامتگاه در بابل نشان می‌دهد.

نوامبر ۴۸۶ به تخت نشست. در ۴۸۶–۴۸۴ شورش مصر را سرکوب کرد و حدود ۴۸۴ دو شورش بابل را. سپس آمادگی جنگ یونان (۴۸۳–۴۸۱)، لشکرکشی ۴۸۰ و شکست ۴۷۹ آمد. پس از آن منابع یونانی کم‌حرف می‌شوند و منابع ایرانی بیشتر از ساختمان‌ها می‌گویند: دروازهٔ همهٔ ملل، هدیش، آپادانا، آغاز تالار صدستون، و کار در شوش و وان.

حدود ۴۶۶ ایران در اوریمدون از آتنیان شکست خورد. در اوت ۴۶۵ خشایارشا به دست اردوان، فرماندهٔ نگهبانان، کشته شد و اردشیر یکم به تخت رسید. آرامگاهی در نقش رستم به او نسبت داده می‌شود.

از بیست‌ویک سال پادشاهی، دو سال جنگ یونان تقریباً همهٔ تصویر او را ساخته است، چون یونانیان نوشتند و ایرانیان ننوشتند. سانسیسی-وردنبورخ نشان داد «شخصیت» خشایارشا (خشمگین، هوس‌باز، شکست‌خورده) بیشتر ساختهٔ ادبیات یونانی است تا شواهد.

قتل او در کاخ یادآور قاعدهٔ همهٔ نظام‌هایی است که قدرت را دارایی شخصی می‌کنند: جانشینی، جنگ پنهان درون کاخ می‌شود. بی‌قانونی در بالا به همه پایین‌تر سرایت می‌کند.

هرودوت (۷.۷) می‌گوید خشایارشا مصر را «بسیار سخت‌تر» از داریوش به بردگی گرفت و برادرش هخامنش را ساتراپ کرد. در بابل، بل‌شیمانی و شمش‌اریبا خود را شاه خواندند؛ اسناد تاریخ‌دار به نام آنان مانده است.

روایت یونانی می‌گوید خشایارشا تندیس زرین بل را برد. کورت و شروین-وایت (۱۹۸۷) نشان دادند شاهدی بر ویرانی اسگیل یا قطع آیین مردوک نیست و این تصویر از خوانش نادرست منابع یونانی آمده است. وارزگرز (۲۰۰۳/۴) دید که بایگانی خاندان‌های پیوسته به نهادهای شمالی بابل، که با شورش همراه بودند، ناگهان پایان می‌یابد، و خاندان‌های دیگر ادامه می‌دهند.

شاهد نشان می‌دهد سرکوب گزینشی بود: کسانی که با شورش همراه بودند املاک و جایگاه را از دست دادند، نه همهٔ بابل. این همان شیوهٔ امپراتوری است: مالکیت تا وقتی امن است که با وفاداری سیاسی همراه باشد.

افسانهٔ «خشایارشای معبدسوز» نمونه‌ای است از اینکه یک روایت چطور دو هزار سال تکرار می‌شود. پرسش درست همیشه این است: سند کجاست؟

ریشه در شورش ایونیه (۴۹۹–۴۹۴) و کمک آتن به شورشیان بود، و شکست ماراتن (۴۹۰) آن را کینه‌ای ناتمام کرد. خشایارشا سه سال آماده شد: کانال آتوس، انبارهای آذوقه در تراکیه، و دو پل کشتی بر هلسپونت.

بهار ۴۸۰ از سارد راه افتاد، از هلسپونت گذشت، در دوریسکوس سان دید و از تراکیه، مقدونیه و تسالی گذشت. در اوت/سپتامبر ترموپیل را با دور زدن از راه کوهستان گشود؛ هم‌زمان ناوگان در آرتمیسیون جنگید. آتن تهی را گرفت و آکروپلیس را سوزاند. در سپتامبر ناوگانش در سالامیس شکست خورد.

شاه به آسیا بازگشت و ماردونیه را گذاشت. ماردونیه در اوت ۴۷۹ در پلاته کشته شد و همان روزها ناوگان ایرانی در میکاله سوخت. یونانیان سستوس را گرفتند و جنگ به آسیا رفت.

از سوی ایران هیچ روایتی از جنگ نمانده است؛ کتیبهٔ دیوان «یئونا (یونانیان)، آنان که این سوی دریا و آنان که آن سوی دریا می‌نشینند» را در شمار سرزمین‌ها می‌آورد، اما از نبرد سخنی نمی‌گویند. هر جزئیات این روایت یونانی است و با این عینک باید خواند.

از دید ایرانی، لشکرکشی پاسخ به دست‌درازی آتن بود و گسترش مرز تا جایی که شاه خود را پاسدار نظم می‌دانست. از دید یونانی، دفاع شهرهای خودگردان در برابر شاهی بود که خاک و آب می‌خواست. هر دو دید از منابع خودشان درست‌اند؛ نتیجه اما روشن است: شهرهایی که شهروندانش برای مال و خانهٔ خود می‌جنگیدند، سپاهی بزرگ‌تر از رعایا را شکست دادند.

جنگ یونان برای اروپا به افسانهٔ بنیاد «آزادی در برابر استبداد» بدل شد. برای ایرانی امروز ارزشمندتر این است که داستان را بی‌افسانه بشناسد: شاهی کارآمد، سپاهی منظم، و شکستی که نه از ضعف ایرانیان بلکه از تنگه‌ها، طوفان‌ها و انگیزهٔ مدافعان آمد.

ادعای هرودوت: سپاه زمینی ۱٬۷۰۰٬۰۰۰ (۷.۶۰) و ناوگان ۱٬۲۰۷ کشتی جنگی (۷.۸۹)؛ و با خدمه و همراهان، شمار کسانی که تا ترموپیل آمدند ۵٬۲۸۳٬۲۲۰ (۷.۱۸۶). آیسخولوس نیز برای سالامیس هزار و دویست‌وچند کشتی ایرانی را در برابر حدود سیصد کشتی یونانی می‌گذارد.

برآورد امروز: هیچ پژوهشگر جدی رقم هرودوت را نمی‌پذیرد. استدلال اصلی تدارکات است: آب، علوفه و نان برای میلیون‌ها نفر در یونان کوهستانی ممکن نبود. پژوهشگرانی چون لیزنبی، کاوکول، بریان و کورت هر یک با روش خود برآوردهایی بسیار کمتر می‌دهند که با هم یکی نیستند؛ ما یک رقم «درست» نمی‌گذاریم. شمار ناوگان را برخی نزدیک‌تر به رقم هرودوت می‌دانند، چون کشتی‌ها از فهرست‌های شهرها شمرده شده بود.

رقم‌های بزرگ کارکردی ادبی داشتند: هر چه دشمن بزرگ‌تر، پیروزی شهروندان آزاد شکوهمندتر. سپاه واقعی هخامنشی، با هستهٔ پارسی و مادی و یگان‌های قوم‌های تابع، ابزار یک دولت مالیات‌گیر بود؛ بزرگی‌اش از توان گردآوری خراج می‌آمد.

یاد گرفتن تفاوت «ادعای منبع» و «برآورد پژوهشگر» شاید مهم‌ترین درس تاریخی این جنگ باشد.

خشایارشا نظام خراج داریوش را نگه داشت. لوح‌های باروی تخت‌جمشید و خزانه تا دوران او کار بی‌وقفهٔ دستگاه جیره و پرداخت را نشان می‌دهند. کتیبهٔ دیوان می‌گوید سرزمین‌ها «خراج برایم آوردند». لشکرکشی یونان هزینهٔ بزرگی بود که با همین خراج، کار اجباری (کانال آتوس) و کشتی‌های شهرهای تابع تأمین شد.

خراج معین بهتر از غارت بی‌قاعده است، اما همچنان انتقال اجباری دارایی است. وقتی جنگی دور با کار اجباری و کشتی‌های مصادره‌شده تأمین شود، هزینهٔ تصمیم یک تن را میلیون‌ها نفر می‌پردازند.

دولتی که می‌تواند بی‌رضایت مالیات بگیرد، می‌تواند بی‌رضایت جنگ هم کند. این پیوند امروز هم برقرار است.

جادهٔ شاهی و ایستگاه‌هایش در دوران او کار می‌کرد. هرودوت پیک شاهی را که خبر سالامیس را به شوش برد چنین وصف می‌کند (۸.۹۸). سکهٔ دریک و سیگلوس، که داریوش آغاز کرده بود، در غرب امپراتوری می‌چرخید.

راه و سکه برای شاه ساخته شد، اما بازرگانان هم از آن سود بردند. امنیت راه کالایی عمومی است که حتی دولتی خراج‌گیر می‌تواند فراهم کند.

جملهٔ هرودوت دربارهٔ پیک‌های ایرانی امروز بر سردر ادارهٔ پست نیویورک است؛ یادگاری ایرانی که کمتر ایرانی آن را می‌شناسد.

کتیبهٔ XPh، که از لوح‌های سنگی تخت‌جمشید و پاسارگاد شناخته می‌شود، مهم‌ترین متن دینی اوست. نام سرزمین شورشی و جای پرستشگاه را نمی‌برد. در همان دوران، لوح‌های تخت‌جمشید نشان می‌دهند دستگاه شاهی برای خدایان ایلامی و دیگر خدایان هم جیره می‌داد.

دو خوانش هست. یکی متن را گزارش رویدادی واقعی می‌داند و خشایارشا را از کوروش و داریوش ناشکیباتر. دیگری (سانسیسی-وردنبورخ) آن را سخن آیینی شاهی می‌داند که شورش را با «دروغ» و دیوپرستی یکی می‌کند، همان‌گونه که داریوش در بیستون. شواهد لوح‌ها، که پرستش چندگانه را نشان می‌دهند، خوانش دوم را پشتیبانی می‌کند.

حتی اگر خوانش دوم درست باشد، متن نشان می‌دهد قدرت سیاسی می‌تواند تعیین کند کدام پرستش رواست. آزادی وجدان یعنی هیچ شاهی این حق را نداشته باشد.

XPh واژهٔ «داتا» (قانون) را به کار می‌برد: «قانون من آنان را نگه داشت». کتیبهٔ XPl، که تقریباً رونوشت متن داریوش در نقش رستم (DNb) است، شاه را دوستدار راستی، دشمن دروغ و کسی معرفی می‌کند که نمی‌خواهد زورمند به ناتوان ستم کند یا ناتوان به زورمند. کتیبهٔ وان نیز همین زبان پیوستگی با پدر را دارد.

آرمان «نه ستم زورمند بر ناتوان، نه ناتوان بر زورمند» به حاکمیت قانون نزدیک است. اما قانونی که «قانون من» است و از ارادهٔ شاه می‌آید، می‌تواند با همان اراده تغییر کند. این مرز میان «حکومت با قانون» و «حکومت قانون» است.

قانون اساسی‌ای که حاکم را هم محدود کند، همان چیزی است که این کتیبه‌ها کم دارند.

در امپراتوری، مالکیت خصوصی، قرارداد و بازار (مثلاً در اسناد بابلی) ادامه داشت، و شهرها و جماعت‌ها قانون‌ها و آیین‌های محلی خود را داشتند. در برابر، کار اجباری، سربازگیری و خراج وجود داشت و هر که با شورش همراه می‌شد مال و جانش در خطر بود. منابع از آزادی فرد در برابر شاه سخنی نمی‌گویند.

آزادی در امپراتوری هخامنشی آزادی «تا وقتی وفاداری» بود: گسترده در زندگی روزمره، اما بی‌تضمین در برابر دولت. یونانیان در همان زمان آزمایشی دیگر می‌کردند: شهروندانی که در مجلس رأی می‌دادند و برای خانهٔ خود می‌جنگیدند. آن آزمایش هم بردگان و زنان را بیرون می‌گذاشت.

مقایسهٔ منصفانه، نه «آزادی یونانی در برابر بردگی ایرانی»، بلکه پرسش از تضمین است: چه چیزی دارایی و وجدان یک فرد را از ارادهٔ قدرت جدا می‌کند؟

آیسخولوس در «ایرانیان» (۴۷۲ پ.م.) شکست را از دید دربار ایران به صحنه برد؛ هرودوت (حدود ۴۳۰) خشایارشا را شاهی بزرگ اما گرفتار غرور و مشاوران بد ساخت. کتسیاس داستان‌های درباری می‌آورد که اعتبارشان کم است.

سنت یهودی و مسیحی «اخشورش» کتاب استر را با خشایارشا یکی می‌داند؛ این هم‌سانی نام پذیرفته است، اما تاریخی‌بودن داستان استر را بیشتر پژوهشگران نمی‌پذیرند. فیلم «۳۰۰» (۲۰۰۶) خشایارشا را چهره‌ای غول‌آسا و ایرانیان را هیولا نشان داد؛ تحریفی که نه با هرودوت می‌خواند و نه با شواهد ایرانی.

هر روایت خشایارشا را برای کاری می‌خواست: آیسخولوس برای هشدار به آتن، هرودوت برای درس دربارهٔ غرور، سنت استر برای داستان رهایی، و هالیوود برای «دیگری» شرقی. خودِ کتیبه‌هایش او را فقط ادامه‌دهندهٔ پدر می‌خوانند.

ایرانی امروز می‌تواند خشایارشا را نه قهرمان و نه هیولا، بلکه شاهی واقعی ببیند که ساخت، جنگید، شکست خورد و در کاخ کشته شد؛ و این دیدن، خود تمرین آزادی اندیشه است.