اونتاش‌ناپیریشا

اونتاش‌ناپیریشا پسر هومبان‌نومنا بود و خود را «شاه انشان و شوش» می‌خواند. «نامهٔ برلین»، متنی بابلی از دوره‌ای دیرتر، او را داماد بورنابوریاش، شاه کاسی بابل، می‌شمارد.

تاریخ پادشاهی او بر پایهٔ همین همزمانی با بورنابوریاش حدود ۱۳۴۰–۱۳۰۰ پ.م. است؛ گاهشماری پایین‌تر، حدود ۱۲۷۵–۱۲۴۰ پ.م.، هنوز در برخی منابع (از جمله یونسکو) آمده است.

عنوان دوگانه ادعایی سیاسی است: پادشاهی ایلام میانه بر دو پایه، دشت شوش و کوهستان انشان، ایستاده بود و شاه باید هر دو را نمایندگی می‌کرد. پیوند زناشویی با بابل جایگاه او را در شبکهٔ شاهان بزرگ آن روزگار تثبیت می‌کرد.

مشروعیتی که از خون و خدا می‌آید، نه از رضایت مردم، حق حکومت را دارایی خانوادگی می‌کند. این نخستین الگوی دیرپای سیاست در فلات ایران است.

او شهر آل‌اونتاش‌ناپیریشا را در حدود ۴۰ کیلومتری جنوب‌شرقی شوش بنیاد نهاد: سه بارو، محوطه‌ای مقدس، محلهٔ شاهی با کاخ‌ها و گورهای زیرزمینی، و آب‌انبار. زیگورات با ضلع ۱۰۵ متر در دو مرحله ساخته شد و هر یازده ردیف خشت آن کتیبهٔ وقف دارد.

شهر در ۱۹۳۶ شناسایی شد، گیرشمن آن را از ۱۹۵۱ تا ۱۹۶۲ کاوید و در ۱۹۷۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد.

شهری که تقریباً از هیچ ساخته شد و بیشترش خالی ماند، بیش از آنکه پاسخ به نیاز ساکنان باشد، بیانیهٔ قدرت شاه بود. گیرشمن و کارتر آن را مرکزی آیینی و شاهی می‌دانند، نه شهری بازرگانی.

شهرهای برنامه‌ریزی‌شده از بالا، از آل‌اونتاش تا پایتخت‌های امروزی، اغلب پس از بنیان‌گذارشان رها می‌شوند؛ شهرهایی که از دادوستد آزاد مردم می‌رویند، می‌مانند.

میلیون‌ها خشت پخته و خشت لعابی، میخ‌های سفالی، شیشه و لعاب در خود محل ساخته شد؛ کوره‌ها و کارگاه‌ها در کاوش پیدا شده‌اند. انبارهای پایین زیگورات اشیای گران‌بها را نگه می‌داشتند.

از دوران او متنی دربارهٔ بازار، قیمت، مزد یا قرارداد خصوصی در دست نیست. سند اقتصادی ما خود بناهاست.

چنین پروژه‌ای بسیج گستردهٔ کار و مواد را می‌خواست که احتمالاً از راه کار اجباری یا جیره‌ای زیر نظر معبد و کاخ انجام می‌شد. این استنباط است، نه گفتهٔ متن.

هر خشتی که برای بنای شاهی پخته شد، خشتی بود که برای خانهٔ یک خانواده پخته نشد. هزینهٔ فرصت پروژه‌های شکوهمند را همیشه کسانی می‌پردازند که نامشان بر خشت نیست.

زیگورات نخست برای اینشوشیناک، خدای شوش، و سپس برای اینشوشیناک و ناپیریشا وقف شد. گرد آن معبدهایی برای خدایان بسیار، از جمله کیریریشا، ساخته شد. در شوش نیز او معبدهای حدود هجده خدا را ساخت یا بازسازی کرد.

میروشجی و والا گرد آوردن خدایان دشت و کوه در یک محوطه را سیاستی برای یکپارچه کردن پادشاهی می‌دانند. دیگران در آن بیشتر پارسایی شخصی شاه را می‌بینند. کتیبه‌ها انگیزه را نمی‌گویند.

یک‌کاسه کردن خدایان در پایتخت شاه، دین را ابزار وحدت سیاسی می‌کند. آزادی دینی زمانی آغاز می‌شود که ایمان از دست دولت بیرون بیاید.

قانون‌نامه‌ای از او نمانده است. آنچه مانده، نفرین‌نامه‌هایی است که بر تندیس‌ها و وقف‌ها نوشته شده و هر کس را که به آن‌ها دست‌درازی کند، به خشم خدایان می‌سپارد. تندیس ناپیراسو و تندیس Sb 62 خود او چنین نفرین‌هایی دارند.

نفرین، حمایت از دارایی در جهانی بی‌پلیس و بی‌دادگاه مستقل است: مالکیت (اینجا، مالکیت وقفی خدا و نام نیک ملکه) را با تهدید کیفر آسمانی پاس می‌دارد. کیفر به نسل و نام دزد هم می‌رسد.

نیاز به امنیت مالکیت از نخستین متن‌های فلات ایران پیداست. گام بعدی تمدن، جایگزینی ترس از خدایان با قاعده‌ای همگانی و دادگاهی بی‌طرف بود، و کیفر فردی به جای کیفر فرزندان.

هیچ لشکرکشی قطعی از او ثبت نشده است. رابطه با بابل کاسی بر پیوند زناشویی استوار بود. کتیبهٔ تندیس ایمریا که از سرزمین کاسی آمده، تنها نشانهٔ احتمالی درگیری است و خوانش آن محل بحث است.

والا متن را بزرگداشت بورنابوریاش می‌خواند و ژان-ماری دوران «ایمریا» را نامی نذری می‌داند؛ پژوهشگران دیگر احتمال یورش به بابل را مطرح کرده‌اند. بر این پایه نمی‌توان او را شاهی جنگجو یا صلح‌جو نامید.

صلح از راه دادوستد و پیوند، ارزان‌تر از جنگ است؛ اما وقتی پیوند میان دو خاندان شاهی است، صلح هم دارایی شاهان می‌ماند، نه حق مردم.

دربارهٔ زندگی مردم عادی در دوران او تقریباً هیچ متنی نداریم. ملکه ناپیراسو، با تندیسی به نام خود و کتیبه‌ای که او را پیشکش‌کننده می‌خواند، پس از شاه برجسته‌ترین فرد نام‌دار این دوران است.

اینکه ملکه به نام خود وقف می‌کند و نفرین می‌گذارد، نشان می‌دهد زنان خاندان شاهی ایلام می‌توانستند صاحب دارایی و کنشگر دینی باشند. نمی‌توان این را به زنان عادی تعمیم داد.

سکوت منابع دربارهٔ مردم، خودش داده است: در نظمی که همه‌چیز گرد شاه و خدا می‌چرخد، فرد تنها وقتی در تاریخ می‌ماند که صاحب چیزی به نام خود باشد.

شهر پس از او ناتمام ماند، اما محوطهٔ مقدس و گورهای زیرزمینی سده‌ها به کار ماند. آشوربانیپال در حدود ۶۴۰ پ.م. منطقه را ویران کرد. امروز زیگورات چغازنبیل از بهترین نمونه‌های بازماندهٔ زیگورات در جهان است.

زمان رها شدن شهر محل اختلاف است: کارتر از کاربرد زیارتی و تدفینی تا حدود ۱۰۰۰ پ.م. سخن می‌گوید و یونسکو ویرانی نهایی را به آشوربانیپال نسبت می‌دهد.

آنچه از اونتاش‌ناپیریشا مانده، کار دست هزاران سازندهٔ بی‌نام است. ستایش زیگورات، ستایش مهارت آنان است، نه لزوماً ستایش نظمی که آنان را به کار گرفت.