۲۸ مرداد ۱۳۳۲: پنج روز، چند روایت

هر کارت یک روایت رایج است و می‌گوید از کجا می‌آید. روی کارت بزنید تا شواهد و منابع را ببینید. روایت‌های هر دو سو آمده است.

فهرست ادعاها از مخزن «religion-and-freedom» (بخش ۲۸ مرداد) آمده است؛ شواهد هر کارت از منابع پژوهشی است، نه از آن مخزن.

1. ◐نیمه‌درست01

   ادعا

   «ایران پیش از کودتا دموکراسی پایداری بود.»

   از سوی: روایت رایج در دفاع از مصدق

   شواهد را ببین ▾

   شواهد

   این سال‌ها آزادی مطبوعات و انتخابات واقعی در شهرهای بزرگ داشت. اما ترور سیاسی (هژیر ۱۳۲۸، رزم‌آرا ۱۳۲۹، افشارطوس ۱۳۳۲)، کابینه‌های کوتاه‌عمر، تحریم نفت و دخالت پنهان بریتانیا هم بود.

   به نوشتهٔ گازیوروسکی، بریتانیا از ۱۳۳۰ پیوسته کوشید مصدق را کنار بزند؛ زاهدی و متحدانش هم در مجلس، ارتش و جبههٔ ملی بر ضد او کار می‌کردند.

   منابع:Mark J. GasiorowskiFakhreddin Azimi

2. ✕شواهد رد می‌کند02

   ادعا

   «کودتا صددرصد کار آمریکا و انگلیس بود و ایرانیان هیچ نقشی نداشتند.»

   از سوی: روایت رایج، به‌ویژه در تاریخ‌نگاری رسمی جمهوری اسلامی

   شواهد را ببین ▾

   شواهد

   شاه فرمان‌ها را امضا کرد. زاهدی، افسران ارتش، روحانیانی چون کاشانی و بهبهانی، لوطی‌های تهران، بازاریان و شهروندانی که از توده می‌ترسیدند یا از مصدق دلسرد بودند، در ۲۸ مرداد نقش داشتند.

   حتی گازیوروسکی که نقش سیا را تعیین‌کننده می‌داند، از «شهروندانی که از مصدق دلسرد شده بودند» و پیوستن واحدهای ارتش و شهربانی می‌نویسد.

   منابع:Mark J. GasiorowskiMark J. Gasiorowskiwhatisrealfreedom

3. ✕شواهد رد می‌کند03

   ادعا

   «سیا نقشی نداشت؛ ۲۸ مرداد فقط قیام ملی بود.»

   از سوی: روایت رایج در میان هواداران شاه

   شواهد را ببین ▾

   شواهد

   سیا در ۲۰۱۳ در تاریخچهٔ «نبرد برای ایران» رسماً پذیرفت که در طراحی و اجرای کودتا دست داشت. مجموعهٔ FRUS وزارت خارجهٔ آمریکا (۲۰۱۷) اسناد عملیات را منتشر کرده است.

   سیا فرمان‌ها را پیش‌نویس کرد، زاهدی را پنهان کرد، جمعیت «تودهٔ» ساختگی را اجیر کرد و برای خرید نمایندگان پول داد (گازیوروسکی ۲۰۰۴: حدود ۱۱ هزار دلار در هفته). یادداشتی در اسناد زاهدی در مؤسسهٔ هوور از ۸۰۰ هزار ریال برای «کاشانی و بهبهانی» و ۲۰۰ هزار ریال برای «شعبان و گروهش» می‌گوید.

   دیدگاه دیگر

   بازنگرها (بایندر، تکیه) می‌پذیرند که سیا عمل کرد، اما می‌گویند تلاشش شکست خورد و ۲۸ مرداد را نیروهای داخلی رقم زدند. این ادعای «هیچ نقشی» نیست.

   منابع:Malcolm Byrne (ed.)U.S. Department of StateMark J. GasiorowskiMark J. GasiorowskiKambiz FattahiDarioush BayandorRay Takeyh

4. ?محل بحث پژوهشگران04

   ادعا

   «مصدق در همه حال در چارچوب قانون اساسی ماند.»

   از سوی: روایت رایج در دفاع از مصدق

   شواهد را ببین ▾

   شواهد

   مصدق از مجلس اختیارات قانون‌گذاری گرفت که قانون اساسی برای آن راهی نداشت. در تیر ۱۳۳۲ نمایندگان هوادارش استعفا دادند تا مجلس از حدنصاب بیفتد، و او با همه‌پرسی‌ای که صندوق آری و نه جدا داشت مجلس را منحل کرد.

   متمم ۱۳۲۸ (اصل ۴۸) حق انحلال مجلس را به شاه داده بود، نه به نخست‌وزیر. یادداشتی از سیا در FRUS همه‌پرسی را به همین دلیل غیرقانونی می‌خواند و ارجمند، به نقل از عظیمی، آن را مغایر قانون اساسی می‌داند.

   دیدگاه دیگر

   هواداران مصدق و پژوهشگرانی چون عظیمی و کاتوزیان پاسخ می‌دهند که مجلس هفدهم با پول بریتانیا و دربار فلج شده بود. خود گازیوروسکی می‌گوید ادعای مصدق که نزدیک نیمی از نمایندگان حقوق‌بگیر بریتانیا بودند «شاید درست بود».

   منابع:U.S. Department of StateConstituent Assembly of Iran (UK FO translationSaïd Amir ArjomandMark J. GasiorowskiFakhreddin AzimiHoma KatouzianThe New York Times

5. ?محل بحث پژوهشگران05

   ادعا

   «شاه هیچ حق قانونی برای برکناری مصدق نداشت.»

   از سوی: روایت رایج در دفاع از مصدق

   شواهد را ببین ▾

   شواهد

   ایرانیکا می‌نویسد: «هرچند قانون اساسی حق نصب نخست‌وزیر را به پادشاه داده بود، رسم شده بود که او نامزدش را برای رأی تمایل به مجلس ببرد.» مجلس هم با رأی عدم اعتماد می‌توانست وزیران را برکنار کند.

   پس در اوت ۱۳۳۲ دو برداشت روبه‌روی هم بود: هواداران شاه فرمان را قانونی می‌دانستند؛ مصدق می‌گفت بدون مجلس، که خودش منحل کرده بود، فرمان اعتبار ندارد. فرمان‌ها را سیا نوشته بود و در نیمه‌شب با گارد رسانده شد.

   منابع:Encyclopaedia IranicaConstituent Assembly of Iran (UK FO translationMark J. Gasiorowski

6. ✕شواهد رد می‌کند06

   ادعا

   «حزب توده همیشه متحد وفادار مصدق بود.»

   از سوی: روایت رایج هم در میان چپ و هم در میان مخالفان مصدق

   شواهد را ببین ▾

   شواهد

   ایرانیکا: «حزب توده از پشتیبانی مصدق خودداری کرد و اغلب نیروهایش را بر ضد دولت او بسیج کرد.» تنها پس از ۳۰ تیر ۱۳۳۱ با او نرم شد. برنامهٔ ۱۳۳۱ حزب خواستار سرنگونی دولت به سود «دموکراسی خلقی» بود.

   توده مصدق را از کودتا آگاه کرد، اما روز ۲۸ مرداد به خواست مصدق و رهبری خودش به خیابان نیامد. در ۱۳۳۳ شبکهٔ ۵۴۸ نفرهٔ افسران توده کشف شد.

   منابع:Encyclopaedia IranicaMark J. Gasiorowskiwhatisrealfreedom

7. ✕شواهد رد می‌کند07

   ادعا

   «روحانیان یکپارچه پشت مصدق (یا یکپارچه پشت شاه) بودند.»

   از سوی: روایت‌های رقیب

   شواهد را ببین ▾

   شواهد

   کاشانی نخست متحد مصدق بود و از ۱۳۳۱ از او جدا شد. بهبهانی از روحانیان طرفدار شاه بود. آیت‌الله بروجردی، مرجع بزرگ قم، بیشتر خاموش ماند.

   گازیوروسکی جمعیت ۲۸ مرداد را «ظاهراً» اجیر کاشانی و بهبهانی می‌داند. بایندر نقش روحانیان، به‌ویژه بروجردی، را تعیین‌کننده می‌داند. پس از کودتا، به نوشتهٔ آبراهامیان، فداییان اسلام کودتا را «قیام مقدس» خواندند.

   منابع:Mark J. GasiorowskiDarioush BayandorErvand AbrahamianMark J. Gasiorowski

8. ✕شواهد رد می‌کند08

   ادعا

   «خشونت سیاسی آن سال‌ها را فقط کودتاچیان آوردند.»

   از سوی: روایت رایج

   شواهد را ببین ▾

   شواهد

   رزم‌آرا را فداییان اسلام کشتند و مجلس هفدهم در ۱۳۳۱ قاتلش، خلیل طهماسبی، را با قانونی ویژه بخشید. اینکه چه کسی پشت این قانون بود محل بحث است: هواداران کاشانی آن را پیش بردند؛ آبراهامیان می‌نویسد مصدق از بخشودن تروریست‌های فداییان سر باز زد؛ منتقدان دولت او را مسئول می‌دانند.

   از سوی دیگر، افشارطوس را مخالفان مصدق کشتند و در ۲۸ مرداد جمعیت چماق‌دار به دفترهای احزاب هوادار دولت حمله کرد.

   منابع:Homa KatouzianErvand AbrahamianMark J. Gasiorowskiwhatisrealfreedom

9. ◐نیمه‌درست09

   ادعا

   «آمریکا از آغاز دشمن ایران بود.»

   از سوی: روایت رسمی جمهوری اسلامی

   شواهد را ببین ▾

   شواهد

   در بحران آذربایجان (۱۹۴۶) آمریکا از ایران در برابر ماندن ارتش شوروی پشتیبانی کرد. در ۱۹۵۱–۱۹۵۲ دولت ترومن با کودتای پیشنهادی بریتانیا همراه نشد و میانجی شد.

   دگرگونی با دولت آیزنهاور و ترس از شوروی آمد: واشنگتن در ۱۹۵۳ عملیات را تصویب و هزینه کرد.

   منابع:Mark J. GasiorowskiMark J. GasiorowskiU.S. Department of State

10. ?محل بحث پژوهشگران10

    ادعا

    «همهٔ جمعیت ۲۸ مرداد اوباش اجیر بودند.»

    از سوی: روایت رایج در دفاع از مصدق

    شواهد را ببین ▾

    شواهد

    هستهٔ جمعیت صبح، به نوشتهٔ گازیوروسکی، اجیر بود و پولش را سیا داد. اما در طول روز واحدهای ارتش و شهربانی و شهروندانی که از توده ترسیده یا از مصدق دلسرد شده بودند به آن پیوستند.

    حتی گزارش سیا پس از کودتا از «شورش واقعی مردم» نوشت؛ بایرن (آرشیو امنیت ملی) هشدار می‌دهد که این اسناد درونی هم به افسانه‌سازی همهٔ طرف‌ها خوراک می‌دهند.

    منابع:Mark J. GasiorowskiMalcolm Byrne (ed.)Ali Rahnema

11. ◐نیمه‌درست11

    ادعا

    «پس از کودتا نفت به انگلیس برگردانده شد.»

    از سوی: روایت رایج

    شواهد را ببین ▾

    شواهد

    ملی شدن به ظاهر ماند: شرکت ملی نفت مالک ماند. اما بهره‌برداری به کنسرسیومی داده شد که ۴۰٪ آن از آن بریتیش پترولیوم (همان شرکت نفت انگلیس و ایران)، ۴۰٪ از پنج شرکت آمریکایی، ۱۴٪ شل و ۶٪ شرکت فرانسوی بود. ایران ۲۵ میلیون پوند غرامت داد.

    پس انحصار بریتانیا شکست، اما کنترل عملی تولید و فروش در دست شرکت‌های خارجی ماند.

    منابع:Encyclopaedia Iranicawhatisrealfreedom

12. ?محل بحث پژوهشگران12

    ادعا

    ««کودتا» یا «قیام ملی»: فقط یکی از این دو واژه درست است.»

    از سوی: هر دو طرف

    شواهد را ببین ▾

    شواهد

    بیشتر پژوهشگران، از جمله ایرانیکا، واژهٔ «کودتا» را به کار می‌برند، چون نیروی نظامی با پشتیبانی بیگانه دولت را به زور برانداخت. هواداران شاه «قیام ملی» می‌گویند، چون شاه فرمان برکناری داده بود و جمعیت ایرانی در خیابان بود. بازنگرها می‌گویند «برکناری» یا «ضدکودتا» دقیق‌تر است.

    واژه داوری را پیشاپیش در خود دارد. این صفحه واژهٔ رایج «کودتا» را به کار می‌برد و برهان‌های طرف دیگر را هم می‌آورد.

    منابع:Mark J. GasiorowskiDarioush BayandorRay TakeyhFakhreddin Azimi

1. Mark J. Gasiorowski, Coup d’état of 1332 Š./1953, Encyclopaedia Iranica (1993) · پیوند

   ستون اصلی روایت روزبه‌روز این صفحه.

2. Malcolm Byrne (ed.), National Security Archive, CIA Confirms Role in 1953 Iran Coup, Electronic Briefing Book 435 (2013) · پیوند

   نخستین اذعان رسمی سیا، در تاریخچهٔ درونی «نبرد برای ایران» (دههٔ ۱۹۷۰)، همراه با یادداشت‌های کرمیت روزولت.

3. Donald N. Wilber, Clandestine Service History: Overthrow of Premier Mossadeq of Iran, November 1952–August 1953 (1954 (published by the New York Times, 2000)) · پیوند

   تاریخچهٔ درونی سیا که طراح عملیات نوشت؛ روایت یک‌طرفهٔ خود عاملان.

4. U.S. Department of State, Office of the Historian, Foreign Relations of the United States, 1952–1954, Iran, 1951–1954 (retrospective volume) (2017) · پیوند

   مجموعهٔ اسناد رسمی آمریکا دربارهٔ عملیات پنهان؛ از جمله سند ۲۵۴ دربارهٔ همه‌پرسی.

5. Mark J. Gasiorowski, “The 1953 Coup d’État against Mosaddeq”, in Gasiorowski & Byrne (eds.), Mohammad Mosaddeq and the 1953 Coup in Iran, Syracuse UP (2004)
6. Ervand Abrahamian, The Coup: 1953, the CIA, and the Roots of Modern U.S.–Iranian Relations, New Press (2013)
7. Stephen Kinzer, All the Shah’s Men, Wiley (2003)
8. Homa Katouzian, Musaddiq and the Struggle for Power in Iran, I.B. Tauris (1990)
9. Fakhreddin Azimi, Iran: The Crisis of Democracy, 1941–1953, I.B. Tauris (1989)
10. Darioush Bayandor, Iran and the CIA: The Fall of Mosaddeq Revisited, Palgrave Macmillan (2010)

    بازنگری: تلاش سیا شکست خورد و روحانیان، به‌ویژه بروجردی، و نیروهای داخلی سرنوشت ۲۸ مرداد را رقم زدند.

11. Ray Takeyh, “What Really Happened in Iran”, Foreign Affairs 93/4 (2014) · پیوند

    بازنگری: اثر سیا را «در نهایت ناچیز» می‌داند.

12. Fakhreddin Azimi, “The Overthrow of the Government of Mosaddeq Reconsidered”, Iranian Studies 45/5 (2012)

    پاسخی به بازنگری‌ها: نقش بیگانه را تعیین‌کننده می‌داند.

13. Ali Rahnema, Behind the 1953 Coup in Iran: Thugs, Turncoats, Soldiers, and Spooks, Cambridge UP (2015)
14. Saïd Amir Arjomand, Governance in the Constitutions of Iran: A Comparative Perspective, Aga Khan University ISMC (online) · پیوند
15. The New York Times, report on the referendum results, 4 August 1953 (1953)
16. Encyclopaedia Iranica, Communism ii. In Persia from 1941 to 1953 (online) · پیوند
17. Encyclopaedia Iranica, Constitutional Revolution iii. The Constitution (online) · پیوند
18. Constituent Assembly of Iran (UK FO translation, British and Foreign State Papers 155), Law amending Article 48 of the Iranian Constitution, 8 May 1949 (1949) · پیوند
19. Encyclopaedia Iranica, Oil agreements in Iran (online) · پیوند
20. Kambiz Fattahi, BBC Persian, «کودتای ۲۸ مرداد؛ فرضیه‌ها در مورد سند هزینه‌ها» (the expense note in the Zahedi papers, Hoover Institution) (2018) · پیوند
21. Ervand Abrahamian, Khomeinism: Essays on the Islamic Republic, University of California Press, pp. 108–109 (1993)
22. whatisrealfreedom, religion-and-freedom, docs/28mordad (six chapters) and the 28 Mordad chapters of the frontend (2026) · پیوند

    فهرست ادعاها و جفت‌های «تحریف و واقعیت» از این مخزن آمده است؛ منابع خود مخزن کانال‌های تلگرامی‌اند، پس هر شاهد این صفحه از منابع پژوهشی بالا گرفته شده است.

بازگشت به محمدرضا شاه